Złoty Skarb Koszycki

Złoty Skarb Koszycki to jedna z najbardziej znaczących i największych kolekcji złotych monet na całym świecie. Został przypadkowo odnaleziony 24 sierpnia 1935 roku podczas prac budowlanych w piwnicy budynku przy ulicy Hlavnej 68 w Koszycach. Całość skarbu była ukryta w ozdobnej, miedzianej kasecie w kształcie bochenka chleba, która doskonale zakonserwowała zawartość.

Kolekcja składa się z 2920 złotych monet, trzech złotych medali oraz unikatowego renesansowego łańcucha o długości 2,14 metra. Monety pochodzą z terenów niemal całej Europy, w tym z Węgier, Niderlandów, Czech, Austrii, a nawet z Polski. Najstarsza moneta w skarbie to dukat króla Węgier Karola Roberta z lat 40. XIV wieku.

Historycy przypuszczają, że skarb został ukryty około 1679 roku przez zwolenników Imre Thököly’ego w obawie przed wojskami cesarskimi. Obecnie skarb jest prezentowany w nowoczesnym, pancernym sejfie w podziemiach Muzeum Wschodniosłowackiego. Ekspozycja jest interaktywna, co pozwala turystom na szczegółowe obejrzenie wirtualnych modeli najrzadszych numizmatów z kolekcji.

Pomnik pomordowanych Żydów w KL Płaszów

Nieopodal Pomnika Ofiar Faszyzmu znajduje się mniejszy pomnik ku czci pomordowanych w KL Płaszów Żydów z Polski i Węgier. 

Stary Cmentarz Żydowski w Płaszowie w KL Płaszów.

Stary Cmentarz Żydowski w Płaszowie, znany również jako cmentarz gminy podgórskiej, znajdował się przy ulicy Jerozolimskiej 25 w Krakowie. Cmentarz został założony w latach 80-tych XIX wieku dla żydowskiej społeczności Podgórza, zanim dzielnica ta stała się częścią Krakowa.

Podczas II wojny światowej obszar obu cmentarzy żydowskich został włączony w granice niemieckiego nazistowskiego obozu pracy przymusowej, a później obozu koncentracyjnego KL Plaszow. Nagrobki (macewy) zostały przez Niemców systematycznie niszczone i wykorzystywane do utwardzania dróg na terenie obozu i jako podmurówki pod baraki obozowe.

Przy północnej granicy starego cmentarza żydowskiego (tzw. bagier, od pracującej tam koparki) odbywały się egzekucje i znajdował się masowy grób zamordowanych ofiar. Pochowano tam Żydów zamordowanych podczas likwidacji getta w Krakowie 13 i 14 marca 1943 roku. Do jesieni tego roku odbywały się egzekucje na więźniach wskazanych podczas selekcji w obozie oraz na Żydach złapanych na aryjskich papierach. Masowe groby kopano koparkami, tzw. bagrami, dlatego w garze obozowej określenie iść pod bagier oznaczało iść na śmierć.

Większość naziemnych elementów cmentarza została zniszczona. Granice cmentarza są słabo widoczne, a teren jest nieogrodzony. Zachowały się jedynie fundamenty niektórych nagrobków. Teren ten jest obecnie chroniony jako Miejsce Pamięci i zarządzany przez Muzeum KL Plaszow.

C - dołek w KL Płaszów

Pomnik ofiar faszyzmu w Krakowie ulokowany został na wale dawnych austro-węgierskich umocnień wojskowych (Szańca FS-22). Podczas II wojny światowej szaniec znalazł się na terenie niemieckiego obozu koncentracyjnego Plaszow. Szaniec znajdował się przy zewnętrznym płocie obozowym, w czasie istnienia obozu dokonywano na nim masowych egzekucji. Więźniowie nadali mu nazwę Cipowy Dołek (C-dołek) – nawiązując do nazwy sąsiedniego miejsca egzekucji Hujowa Górka. To miejsce straceń (dawny szaniec FS -22) położone było 300 metrów na zachód od Hujowej Górki. W latach 1943 – 1945 w Cipowym Dołku Niemcy dokonywali egzekucji więźniów tego obozu, a także krakowskich więzień. Ciała zamordowanych chowali w zagłębieniu szańca. 

Nowe miejsce straceń znajdowało się w polu widzenia więźniów pracujących w obozowych warsztatach. Początkowo starano się uniemożliwiać więźniom obserwację egzekucji, później jednak nie zwracano już na to uwagi. Ciała rozstrzelanych były palone na miejscu przez specjalną grupę więźniów. W okresie sierpień – wrzesień 1944 na Cipowym Dołku rozstrzeliwano grupy Żydów przywiezionych w transportach ze Słowacji i Węgier, w znacznej części ujętych podczas likwidacji powstania na Słowacji. Egzekucji dokonywali najczęściej SS-mani z Montelupich, pod kierownictwem SS-manna Hujara, a czasami samego Amona Götha, który dokonywał także selekcji więźniów, decydując tym samym o ich życiu bądź śmierci. Wyjątkowy i incydentalny charakter miały rozstrzelania ofiar niebędących pochodzenia żydowskiego, głównie Polaków. Wiadomo o rozstrzelaniu w tym miejscu niemieckich żołnierzy, przypuszczalnie dezerterów. Najostrożniejsze szacunki podają liczbę 5–6 tysięcy zamordowanych. Podczas procesu Götha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym sąd oszacował liczbę ofiar na 8 tysięcy. W wyniku egzekucji szańce uległy dewastacji. W 1946 r. dokonano ekshumacji ciał, a w 1964 r. na terenie szańca FS-22 wybudowano Pomnik Ofiar Faszyzmu, przy okazji dodatkowo profilując teren szańca. Obecny kształt terenu w tym miejscu całkowicie odbiega od pierwotnego kształtu szańca. Dobrze zachował się tylko wał łączący szańce F-22 i F-21.

Były cmentarz Abrahama na terenie KL Płaszów

Były cmentarz żydowski w Płaszowie, znany również jako cmentarz Abrahama, znajduje się przy ulicy Abrahama 3 w Krakowie. Cmentarz został założony w 1932 roku jako nowy cmentarz dla krakowskiej gminy żydowskiej. Wcześniej w tej okolicy istniał także stary cmentarz gminy podgórskiej przy ulicy Jerozolimskiej 25.

Podczas II wojny światowej teren cmentarzy został włączony w obszar niemieckiego nazistowskiego obozu pracy przymusowej, a później obozu koncentracyjnego KL Plaszow. Nagrobki (macewy) zostały na rozkaz Niemców wyrwane z ziemi i wykorzystane do utwardzania dróg na terenie obozu i jako podmurówki baraków. 

W okazałym budynku przedpogrzebowym próbowano ukryć przedmioty liturgiczne z synagog, w tym zabytkowe zwoje Tory. W 1943 roku gdy komendantem obozu został Amon Goeth, budynek zaadaptowano na stajnię dla koni i chlew dla świń. Wraz z przeznaczeniem budynku na cele obozowe zostały odkryte i przejęte przez załogę obozu. Zostały one wywiezione do Instytutu Badań Wschodnioniemieckich, a część z nich została zniszczona. Rok później, w 1944 roku, Niemcy podjęli decyzję o wysadzeniu budynku w powietrze, być może miało to związek z budową linii kolejowej do obozu. Komendant urządził z tego wydarzenia widowisko, na które zaprosił przedstawicieli władz oraz znajomych. 

Do dziś zachowały się ruiny hali przedpogrzebowej i niewiele oryginalnych nagrobków. Cały obszar jest obecnie chroniony jako Miejsce Pamięci i jest częścią Muzeum KL Plaszow w Krakowie.

Szary Dom w KL Płaszów

Szary Dom przy ulicy Jerozolimskiej 3 w Krakowie został zbudowany w 1925 roku. Pełnił funkcję budynku administracyjnego cmentarza Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie i siedziby Bractwa Przedpogrzebowego Chewra Kadisza. W czasie funkcjonowania KL Plaszow mieściły się w nim biura zarządu obozu, a w piwnicach areszt. 

W piwnicy budynku od sierpnia 1943 r. znajdował się areszt z celami, ciemnicą i tzw. stójkami – niewielkimi pomieszczeniami do odbywania kary na stojąco. W areszcie przetrzymywano więźniów obozu za przewinienia regulaminowe oraz więźniów niemieckiej policji bezpieczeństwa skazanych na karę śmierci i oczekujących na egzekucję. 

Szary Dom stał w centrum obozu. Z okien budynku widoczne były koszary załogi, ale także komendantura, kamieniołom, baraki mieszkalne więźniów, plac apelowy i część przemysłowa obozu. W budynku znajdowało się biuro komendanta obozu. 

Od stycznia do października 1945 r. na terenie obozu stacjonowały jednostki Armii Czerwonej. W dwóch pomieszczeniach w piwnicach Szarego Domu zachowały się inskrypcje i napisy pozostawione przez żołnierzy sowieckich więzionych tam najpewniej za wykroczenia przeciw regulaminowi. Po wojnie w budynku urządzono mieszkania komunalne i prywatne. Wystawa w budynku przypomni losy więźniów KL Płaszów oraz będzie łączyć opowieści więźniów z prezentacją losów sprawców – funkcjonariuszy administracji obozowej.

Ruiny pałacu w Podzamczu Piekoszowskim

 

Ruiny pałacu w Podzamczu Piekoszowskim (II)