Cmentarz poległych litewskich bojowników z powstania czerwcowego 1941 r. w Kownie

Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości w parku Ramybes w Kownie powstały nowe pomniki. Pomnik Krzyż-drzewo (rzeźbiarz Robertas Antinis) poświęcony uczestnikom powstania czerwcowego został wzniesiony w 1991 roku. Towarzyszy mu tablica z nazwiskami powstańców. 

Powstanie czerwcowe w 1941 roku w Kownie było antysowieckim zrywem zbrojnym zorganizowanym przez Litewski Front Aktywistów (LAF). Rozpoczęło się ono 23 czerwca, tuż po ataku Niemiec na ZSRR, i miało na celu odzyskanie niepodległości Litwy. Powstańcy w Kownie zbrojnie zaatakowali wycofujące się oddziały Armii Czerwonej oraz przejęli kontrolę nad kluczowymi obiektami w mieście. Sukcesem zakończyła się akcja opanowania kowieńskiej rozgłośni radiowej. 23 czerwca 1941 roku na falach radia ogłoszono deklarację odrodzenia niepodległej Litwy. Uroczystego odczytania orędzia dokonał Leonas Prapuolenis, a w mieście ogłoszono powstanie Tymczasowego Rządu Litwy z Kazisem Škirpą na czele. Zryw w Kownie trwał kilka dni i zmobilizował tysiące litewskich ochotników walczących o suwerenność. W trakcie chaosu wojenno-okupacyjnego, przy współudziale części litewskich formacji zbrojnych inspirowanych przez Niemców, doszło wówczas w mieście do tragicznych pogromów ludności żydowskiej. 

W 2011 roku w miejscu pochówku ofiar Powstania Czerwcowego ustawiono 40 małych brązowych krzyży.

Pomnik ku czci ofiar fortu IX w Kownie

W bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu fortu IX w Kownie wznosi się potężny, betonowy pomnik ku czci ofiar faszyzmu, odsłonięty w 1984 roku. Głównym twórcą tej unikalnej kompozycji rzeźbiarskiej był znany litewski rzeźbiarz Alfonsas Vincentas Ambraziūnas. Konstrukcja wznosi się na imponującą wysokość 32 metrów i dominuje nad całą okolicą fortu. Pomnik składa się z trzech potężnych grup rzeźbiarskich wykonanych z surowego, nieociosanego betonu. 

Architektura monumentu reprezentuje styl brutalizmu, który poprzez ostre kształty potęguje uczucie grozy i powagi. Poszczególne części rzeźby symbolizują kolejno ból i cierpienie, dramatyczny opór oraz ostateczne wyzwolenie ofiar. Twórcom udało się całkowicie uniknąć bezpośredniej symboliki sowieckiej, dzięki czemu dzieło ma uniwersalny charakter. 

Monument ten dominuje nad okolicznym terenem i stanowi hołd dla wszystkich pomordowanych w tym miejscu. Pomiędzy fortem a pomnikiem znajduje się rozległe pole porośnięte trawą, pod którym spoczywają szczątki tysięcy ofiar. Cały teren otoczony jest ciszą, tworząc przestrzeń sprzyjającą zadumie i refleksji nad tragiczną historią XX wieku.

Fort IX w Kownie na Litwie

Fort IX w Kownie to jeden z dziewięciu obiektów obronnych wchodzących w skład XIX-wiecznej Twierdzy Kowno, wzniesionej przez władze Imperium Rosyjskiego. Ta monumentalna budowla znajduje się na północno-zachodnich obrzeżach miasta i jest uważana za najnowocześniejszy oraz najlepiej zachowany element dawnego systemu umocnień.

Obiekt wznoszono w latach 1902–1909 i miał on pełnić funkcję bastionu chroniącego zachodnie rubieże carskiego imperium. W czasie I wojny światowej obiekt został zdobyty przez wojska niemieckie, a następnie stracił swoje pierwotne militarne przeznaczenie.

W okresie międzywojennym, od 1924 roku, kompleks zaczął funkcjonować jako miejskie więzienie oraz ciężki obóz pracy. Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Litwy przez Związek Radziecki w 1940 roku, fort stał się miejscem przetrzymywania i kaźni więźniów politycznych. Sowieckie NKWD dokonywało tam brutalnych przesłuchań i egzekucji, co zapoczątkowało najczarniejszy okres w dziejach tego miejsca.

Największą tragedią w historii fortu okazała się jednak okupacja niemiecka w latach 1941–1944. W tym czasie Niemcy urządzili w nim miejsce masowej eksterminacji ludności żydowskiej. Szacuje się, że w murach obiektu i jego okolicach zamordowano około 50 000 osób. Ofiarami byli głównie litewscy Żydzi z Kowna, a także tysiące Żydów przywiezionych z innych krajów Europy, w tym z Austrii, Niemiec i Francji. Oprócz nich masowo ginęli tam Polacy, radzieccy jeńcy wojenni oraz litewscy więźniowie polityczni. 

Wiosną 1944 roku miała tam miejsce ostatnia masowa egzekucja, podczas której rozstrzelano między innymi francuskich Żydów. Aby zatrzeć ślady zbrodni, niemieccy naziści zmuszali żydowskich więźniów do ekshumacji i palenia ciał w ramach specjalnej akcji znanej jako Sonderaktion 1005. Więźniom tym udało się jednak dokonać brawurowej ucieczki przez podkop 25 grudnia 1943 roku, co stanowi jeden z niewielu aktów oporu w tej katowni. 

Po zakończeniu wojny obiekt służył jeszcze przez pewien czas jako areszt dla niemieckich jeńców wojennych. Dziś dawny Fort IX jest jednym z najważniejszych i najbardziej poruszających miejsc pamięci narodowej na Litwie. Od 1958 roku w jego wnętrzach funkcjonuje muzeum, które dokumentuje tragiczne wydarzenia z okresu obu wojen światowych. Wystawy muzealne szczegółowo przybliżają realia sowieckich represji oraz przebieg Holokaustu w tym regionie.

Zwiedzający mogą na własne oczy zobaczyć surowe, zachowane w oryginalnym stanie cele więzienne. W forcie wyeksponowano również poruszające artefakty, dokumenty i przedmioty codziennego użytku należące do zamordowanych. 

Wrak radzieckiego samolotu Pe-2 w Wyszogrodzie

W pobliżu rynku i muzeum Wisły w Wyszogrodzie, w specjalnym oszklonym pawilonie, można oglądać szczątki radzieckiego samolotu Pe-2 z okresu II wojny światowej, wydobyte w 2015 r. z rozlewisk Bzury.  18 stycznia 1945 r. maszyna wykonywała  lot zwiadowczy i tego samego dnia została zestrzelona w okolicy Wyszogrodu. Radziecki samolot myśliwsko-bombowy Pe-2 został zestrzelony, gdy wykonywał przypuszczalnie lot zwiadowczy od strony Modlina. Maszyna zawróciła w okolicach Wyszogrodu i kierowała się wzdłuż Wisły. Na jednej z wiślanych kęp usytuowane było wówczas niemieckie działko przeciwlotnicze, które miało ochraniać drewniany most w Wyszogrodzie. Zestrzelony samolot spadł na zamarznięte rozlewiska między Wisłą a Bzurą i roztrzaskał się. Maszyna spoczywała pod warstwą mułu na terenie rozlewisk Bzury w miejscowości Kamion. Wydobyto m.in. jeden z dwóch silników samolotu, część kadłuba i podwozia z kołem, fragment jednego skrzydła oraz dwa karabiny maszynowe z uzbrojenia maszyny, a także przedmioty ekwipunku lotników, w tym fragmenty umundurowania i broń osobistą - trzy sztuki pistoletu TT.

13 straconych w Płocku

Przed wybuchem II wojny światowej przy ul. Synagogalnej w Płocku mieszkało ponad 400 osób. Było to centrum żydowskiego Płocka, które zniknęło wkrótce po rozpoczęciu wojny przez Rzeszę Niemiecką. 

18 września 1942 r. właśnie ten zakątek Płocka stał się widownią kolejnej tragedii. Na ul. Synagogalnej postawiono szubienicę. Spędzono tu pracowników okolicznych zakładów i sklepów, przechodniów, nawet kobiety z dziećmi, aby obejrzeli egzekucje 13 Polaków. Podobno część tłumu stanowili Niemcy. Na wszelki wypadek, ustawiono kilka karabinów maszynowych wymierzonych w tłum i w szubienicę. Gdy rozpoczął się najstraszniejszy moment egzekucji ks. Michał Serafin, proboszcz parafii w Wyszogrodzie, miał krzyknąć „Niech żyje Polska!”, co podobno próbowali podchwycić pozostali. 

Wśród zamordowanych w Płocku: Antoni Krzywoszyński – pracownik firmy „Zemwar”, w AK odpowiedzialny za organizowanie pomocy społecznej, Józef Jurkowski „Fez od Wisły”, „Marek” – członek Komendy Obwodu AK Płock, Władysław Piotrowski, Leon Pomierny, Stanisław Adamczyk – członkowie AK z Wyszogrodu, Stefan Trojanowski – członek AK z Płocka, Zygmunt Wolski – działacz komunistyczny, Gustaw Mossakowski – związany z referatem VI w Obwodzie AK Płock, Marek Sobczyński – członek POZ w Płocku, Józef Rudziński – związany z Obwodem AK Ciechanów, Wincenty Peszyński – komendant Komendy Powiatu POZ Mława, ks. Michał Serafin – członek POZ w Wyszogrodzie i Stanisław Kozłowski – członek Komendy Okręgu III „Mazowsze” POZ. 

Dziś w miejscu egzekucji znajduje się pomnik poświęcony ofiarom  egzekucji, a plac nosi nazwę Placu 13 Straconych.

Tablice pamięci dotyczące II wojny światowej w klasztorze kapucynów w Zakroczymiu

 

Pomnik bitwy nad Bzurą w Wyszogrodzie