Cmentarz poległych litewskich bojowników z powstania czerwcowego 1941 r. w Kownie

Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości w parku Ramybes w Kownie powstały nowe pomniki. Pomnik Krzyż-drzewo (rzeźbiarz Robertas Antinis) poświęcony uczestnikom powstania czerwcowego został wzniesiony w 1991 roku. Towarzyszy mu tablica z nazwiskami powstańców. 

Powstanie czerwcowe w 1941 roku w Kownie było antysowieckim zrywem zbrojnym zorganizowanym przez Litewski Front Aktywistów (LAF). Rozpoczęło się ono 23 czerwca, tuż po ataku Niemiec na ZSRR, i miało na celu odzyskanie niepodległości Litwy. Powstańcy w Kownie zbrojnie zaatakowali wycofujące się oddziały Armii Czerwonej oraz przejęli kontrolę nad kluczowymi obiektami w mieście. Sukcesem zakończyła się akcja opanowania kowieńskiej rozgłośni radiowej. 23 czerwca 1941 roku na falach radia ogłoszono deklarację odrodzenia niepodległej Litwy. Uroczystego odczytania orędzia dokonał Leonas Prapuolenis, a w mieście ogłoszono powstanie Tymczasowego Rządu Litwy z Kazisem Škirpą na czele. Zryw w Kownie trwał kilka dni i zmobilizował tysiące litewskich ochotników walczących o suwerenność. W trakcie chaosu wojenno-okupacyjnego, przy współudziale części litewskich formacji zbrojnych inspirowanych przez Niemców, doszło wówczas w mieście do tragicznych pogromów ludności żydowskiej. 

W 2011 roku w miejscu pochówku ofiar Powstania Czerwcowego ustawiono 40 małych brązowych krzyży.

Cmentarz największej katowni północnego Mazowsza - Pomiechówek

Cmentarz wojenny na terenie Fortu III w Pomiechówku to jedno z najbardziej tragicznych miejsc pamięci na Mazowszu, będące świadectwem okrucieństwa z okresu II wojny światowej. Cmentarz wojenny na Forcie III jest miejscem spoczynku tysięcy ofiar niemieckiego terroru, w tym więźniów obozu przesiedleńczego, getta oraz więzienia karno-śledczego. Szacuje się, że przez Fort III przeszło około 50 tysięcy ludzi, a liczba zamordowanych wynosi kilka tysięcy (różne opracowania podają od 6 do 12 tysięcy) Polaków i Żydów. Na cmentarzu znajdują się również mogiły żołnierzy Wojska Polskiego poległych w obronie fortu we wrześniu 1939 roku.

Przez lata ofiary spoczywały w bezimiennych, masowych mogiłach na terenie całego obiektu, co Niemcy starali się ukryć, niszcząc dokumentację w 1944 roku. W latach 2018–2021 Instytut Pamięci Narodowej przeprowadził zakrojone na szeroką skalę prace ekshumacyjne, wydobywając szczątki blisko 300 ofiar. W 2023 roku na terenie fortu uroczyście otwarto nowo wybudowany cmentarz wojenny, na który przeniesiono szczątki odnalezione podczas badań archeologicznych.

Miejsce to jest nazywane "największą katownią północnego Mazowsza", gdzie ginęli duchowni, lekarze, nauczyciele oraz żołnierze Armii Krajowej. Opiekę nad terenem sprawuje Fundacja Fort III Pomiechówek, która dąży do identyfikacji wszystkich ofiar i stworzenia pełnej bazy więźniów. Każdego roku w Dniu Zadusznym organizowane są tam specjalne uroczystości, podczas których można wejść na teren fortu, by zapalić znicz i oddać hołd pomordowanym.

Pomnik i cmentarz wojenny Armii Czerwonej w Svidniku na Słowacji (II)

 

Pomnik i cmentarz wojenny Armii Czerwonej w Svidniku na Słowacji (I)

Pomnik ku czci Armii Czerwonej w Svidniku odsłonięto 3 października 1954 roku z okazji obchodów 10. rocznicy Operacji Karpacko-Dukielskiej. Cały kompleks powstał według wspólnego projektu architektonicznego inż. arch. Karla Lodra, Václava Šedivého i Jána Krumprechta. Jako podstawowy materiał budowlany wykorzystano trawertyn spiski, sprowadzony ze Spiskiego Podgrodzia. 

Sam pylon pomnika ma kształt czworobocznej piramidy, a jego całkowita wysokość sięga 37 metrów. Zwieńczeniem jest pięcioramienna gwiazda o wysokości 3,5 metra. Wielkoformatowe płaskorzeźby zatytułowane „Podniesienie flagi ku chwale zwycięstwa, 9 maja 1945 r.”, „Ludzie witają swoich radzieckich wyzwolicieli”, „Powitanie partyzantów z Armią Radziecką” i „Wieś wita żołnierzy radzieckich” zostały umieszczone na kwadratowym cokole pylonu. Ich autorami są rzeźbiarze Oskar Kozák, Ján Hana i František Gibala. 

Przed pylonem, mniej więcej pośrodku całego kompleksu, znajduje się brązowy posąg radzieckiego sierżanta oddającego hołd poległym towarzyszom broni. Autorami czterometrowego posągu są rzeźbiarze Jaroslav Bartoš i Ján Hana. 

Poniżej znajduje się szerokie wejście, po prawej stronie którego znajduje się piaskowcowa rzeźba pt. „Śmiałe spojrzenie w przyszłość” autorstwa Františka Gibali, a naprzeciwko piaskowcowa rzeźba pt. „Spotkanie” autorstwa Jána Hany. Wejście do pomnika tworzą niewielkie schody. 

Po jego lewej stronie, w zewnętrznym murze oporowym, umieszczono wielkoformatową płaskorzeźbę zatytułowaną „Atak Armii Radzieckiej”, 

a po prawej płaskorzeźbę zatytułowaną „Patrol Partyzancki w Słowackim Powstaniu Narodowym”. 

Częścią kompleksu pomnikowego jest cmentarz wojenny składający się z czterech mogił zbiorowych, w których pochowano ponad 9000 żołnierzy radzieckich poległych podczas Powstania Słowackiego i wyzwolenia północno-wschodniej Słowacji. 

Stary Cmentarz Żydowski w Płaszowie w KL Płaszów.

Stary Cmentarz Żydowski w Płaszowie, znany również jako cmentarz gminy podgórskiej, znajdował się przy ulicy Jerozolimskiej 25 w Krakowie. Cmentarz został założony w latach 80-tych XIX wieku dla żydowskiej społeczności Podgórza, zanim dzielnica ta stała się częścią Krakowa.

Podczas II wojny światowej obszar obu cmentarzy żydowskich został włączony w granice niemieckiego nazistowskiego obozu pracy przymusowej, a później obozu koncentracyjnego KL Plaszow. Nagrobki (macewy) zostały przez Niemców systematycznie niszczone i wykorzystywane do utwardzania dróg na terenie obozu i jako podmurówki pod baraki obozowe.

Przy północnej granicy starego cmentarza żydowskiego (tzw. bagier, od pracującej tam koparki) odbywały się egzekucje i znajdował się masowy grób zamordowanych ofiar. Pochowano tam Żydów zamordowanych podczas likwidacji getta w Krakowie 13 i 14 marca 1943 roku. Do jesieni tego roku odbywały się egzekucje na więźniach wskazanych podczas selekcji w obozie oraz na Żydach złapanych na aryjskich papierach. Masowe groby kopano koparkami, tzw. bagrami, dlatego w garze obozowej określenie iść pod bagier oznaczało iść na śmierć.

Większość naziemnych elementów cmentarza została zniszczona. Granice cmentarza są słabo widoczne, a teren jest nieogrodzony. Zachowały się jedynie fundamenty niektórych nagrobków. Teren ten jest obecnie chroniony jako Miejsce Pamięci i zarządzany przez Muzeum KL Plaszow.

Były cmentarz Abrahama na terenie KL Płaszów

Były cmentarz żydowski w Płaszowie, znany również jako cmentarz Abrahama, znajduje się przy ulicy Abrahama 3 w Krakowie. Cmentarz został założony w 1932 roku jako nowy cmentarz dla krakowskiej gminy żydowskiej. Wcześniej w tej okolicy istniał także stary cmentarz gminy podgórskiej przy ulicy Jerozolimskiej 25.

Podczas II wojny światowej teren cmentarzy został włączony w obszar niemieckiego nazistowskiego obozu pracy przymusowej, a później obozu koncentracyjnego KL Plaszow. Nagrobki (macewy) zostały na rozkaz Niemców wyrwane z ziemi i wykorzystane do utwardzania dróg na terenie obozu i jako podmurówki baraków. 

W okazałym budynku przedpogrzebowym próbowano ukryć przedmioty liturgiczne z synagog, w tym zabytkowe zwoje Tory. W 1943 roku gdy komendantem obozu został Amon Goeth, budynek zaadaptowano na stajnię dla koni i chlew dla świń. Wraz z przeznaczeniem budynku na cele obozowe zostały odkryte i przejęte przez załogę obozu. Zostały one wywiezione do Instytutu Badań Wschodnioniemieckich, a część z nich została zniszczona. Rok później, w 1944 roku, Niemcy podjęli decyzję o wysadzeniu budynku w powietrze, być może miało to związek z budową linii kolejowej do obozu. Komendant urządził z tego wydarzenia widowisko, na które zaprosił przedstawicieli władz oraz znajomych. 

Do dziś zachowały się ruiny hali przedpogrzebowej i niewiele oryginalnych nagrobków. Cały obszar jest obecnie chroniony jako Miejsce Pamięci i jest częścią Muzeum KL Plaszow w Krakowie.

Cmentarz oficerów radzieckich we Wrocławiu (III)