Ponary. Pomniki poświęcone litewskim ofiarom

Pomnik poświęcony Litwinom w Miejscu Pamięci w Ponarach wzniesiono w 1992 r. z inicjatywy ówczesnego kierownika Miejsca Pamięci Algisa Karosasa. Na pomniku ku czci pomordowanych Litwinów umieszczono tablicę pamiątkową odlaną z metalu z napisem: „LITWINOM / ZAMORDOWANYM / PRZEZ OKUPANTÓW / 1941”. W 1941 r. w Ponarach zamordowano komunistów albo pracowników administracji reżimu komunistycznego pochodzenia litewskiego (Liudas Adomauskas, Valerijonas Knyva, Andrius Bulota), jak również rodzinę obrońców litewskości w Małej Litwie Jagomastasów. Do momentu postawienia pomnika żołnierzom Litewskiego Oddziału Lokalnego w 2004 r., przy tym obelisku w maju co roku zbierali się weterani tej, uformowanej wiosną 1941 r. litewskiej jednostki wojskowej, powołanej do walki z sowieckim i polskimi partyzantami.

Kamień upamiętniający zamordowanie w Ponarach przez niemiecką policję bezpieczeństwa w dniach 21–23 sierpnia 1941 r. działacza społecznego Małej Litwy, bibliofila, kolportera książek, drukarza, wydawcy Enzysa Jagomastasa i jego rodziny. Na początku 1933 r., po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech, rozpoczęła się dynamiczna nazyfikacja administracji państwowej oraz społeczeństwa. W niełasce nazistów znalazła się również znana z obrony praw Litwinów w Prusach Zachodnich rodzina Jagomastasów. W 1935 r. tłum wybił okna w domu Jagomastasów w Tylży, zamierzał zniszczyć znajdującą się nieopodal drukarnię „Lituania”. W 1940 r. na rozkaz tylżyckiego gestapo musiano przerwać wydawanie litewskiej gazety, a Jagomastasom nakazano się wyprowadzić. 30 października 1941 r. przybyli oni do okupowanego przez sowietów Wilna. Po zajęciu Litwy przez Niemców, 21 sierpnia 1941 r. Ona Jagomastaitė (1900–1941) z mężem Emilisem Vilmantasem-Mecklenburgiem zostali aresztowani i następnego dnia rozstrzelani w Ponarach. 23 sierpnia w Ponarach rozstrzelano również Enzysa Jagomastasa z żoną Aną Mortą (1870–1941), synów Dovasa (1904–1941) i Jurgisa (1917–1941). 

W latach okupacji niemieckiej na terenie Litwy podczas bezpośrednich masowych mordów pozbawiono życia około 5000 Litwinów: mieszkańców wsi, spalonych w ramach wykonywania operacji karnych, rolników, niewykonujących zobowiązań wobec władz okupacyjnych, członków litewskich formacji policyjnych i wojskowych, którzy nie podporządkowali się rozkazom, zakładników inteligentów i in.

Ponary. Pomniki upamiętniające żydowskie ofiary obozów pracy przymusowej w Wilnie.

Pomnik upamiętniający więźniów założonych przez Niemców obozów pracy przymusowej HKP (niem. Heereskraftfahrpark /Ost/ 562) i „Kailis” oraz lekarzy wileńskiego szpitala wojskowego pochodzenia żydowskiego, pomordowanych w Ponarach w dn. 2–3 lipca 1944 r. Na pomniku wykuty jest napis w językach litewskim, hebrajskim i jidysz: „W TYM WĄWOZIE ZNAJDUJĄ SIĘ SZCZĄTKI WILEŃSKICH ŻYDÓW WIĘZIONYCH PRZEZ NAZISTÓW W OBOZACH FABRYKI „KAILIS” HKP, ORAZ SZPITALA WOJSKOWEGO ROZSTRZELANYCH.

Heereskraftfahrpark /Ost/ 562 HKP

Pod koniec sierpnia – na początku września 1943 r., przed likwidacją wileńskiego getta, w mieście założono kilka niemieckich obozów pracy przymusowej. Jeden z nich znajdował się przy ul. Subocz 37, gdzie do 2 pięciopiętrowych domów przeniesiono kilkuset Żydów specjalistów wraz z rodzinami, pracujących dotąd w warsztatach techniki wojskowej HKP. Mężczyźni pracowali jako ślusarze, mechanicy, blacharze, szklarze, kobiety były zatrudnione w szwalniach, gdzie naprawiały niemieckie mundury. W styczniu 1944 r. w HKP więziono 1238 osób, w tym 213 dzieci. Większość dzieci i osób niezdolnych do pracy została zamordowana 27 marca 1944 r. podczas akcji dziecięcej. Warsztatami samochodowymi kierował oficer Wermachtu Karl Plagge, który 1 lipca 1944 r., tuż przed likwidacją obozu, uprzedził więźniów o zagrażającej likwidacji obozu pracy przymusowej. W ten sposób udało się uratować do 200 Żydów więźniów HKP, jednak około 500 zostało rozstrzelanych w Ponarach.

„Kailis”

Niemiecki obóz pracy przymusowej „Kailis” w Wilnie działał od pierwszych dni okupacji niemieckiej. Bloki pracy tego obozu od października 1941 r. znajdowały się w lokalach przedwojennej fabryki „Elektrit”. W tym okresie w fabryce pracowało około 500 robotników, wraz z rodzinami ich liczba wynosiła 800–1000 osób. We wrześniu 1943 r., po likwidacji wileńskiego getta, w tych obozach nielegalnie ukrywali się Żydzi ocaleni z likwidacji. W sierpniu 1943 r. w obozie pracy „Kailis” było więzionych oraz przymusowo pracowało 1250 wileńskich Żydów, którzy produkowali oraz naprawiali zimową odzież dla Wermachtu. Po likwidacji wileńskiego getta, w blokach mieszkalnych tego obozu pracy przymusowej nielegalnie mieszkało około 600 dodatkowych osób. 

Pracownicy wspomnianych dwóch obozów pracy przymusowej zostali rozstrzelani 3 lipca 1944 r. w Ponarach. Liczba ofiar wynosiła 2000–2500 osób narodowości żydowskiej.

Pomnik lekarza Hilarisa Feigusa został postawiony w 2000 r. Na pomniku znajduje się tablica z napisem: „TU SPOCZYWA DR / HILARIS FEIGUS / (1988–1944) JAKO JEDYNY / ZE 100 000 OFIAR / PONARSKICH MAJĄCY WŁASNY GRÓB”. H. Feigusa w jednym z dołów z rozstrzelanymi zidentyfikował Salomon Golas, członek grupy spalaczy, któremu udało się uciec z Ponar. Golas wskakuje do dołu, ogląda ciała, próbuje odgadnąć kim są i skąd. Wyjaśnia mi, że rozpoznał ludzi z obozów pracy „Kailis”, HKP. Nagle krzyczy, że znalazł ciało doktora Feigusa. I rzeczywiście – rozpoznaliśmy znanego wileńskiego lekarza, którego rozstrzelano na kilka tygodni przed wkroczeniem do miasta Armii Czerwonej. (A. Suckewer, Z wileńskiego getta). H. Feigus był lekarzem w obozie pracy „Kailis”, został rozstrzelany w pierwszych dniach lipca 1944 r. podczas likwidacji więźniów obozów pracy przymusowej „Kailis” i HKP. 

Ponary. Upamiętnienie jeńców sowieckich.

Kamień pomnikowy w Ponarach ku czci pomordowanych jeńców wojennych Armii Czerwonej został postawiony w 1996 r. z inicjatywy Algisa Karosasa, ówczesnego kierownika Miejsca Pamięci w Ponarach. Kamień pomnikowy stoi tuż przy dołach-rowach różnej wielkości. Na pomniku znajduje się napis w języku litewskim: „W TYCH ROWACH W 1941 ROKU OD CHORÓB / I GŁODU / ZMARŁO 7514 ŻOŁNIERZY / JEŃCÓW WOJENNYCH ARMII CZERWONEJ / RÓŻNYCH NARODOWOŚCI”.

Dokładna liczba zamordowanych w Ponarach jeńców wojennych nie jest znana. Liczba ofiar wskazana na pomniku pozostaje wciąż dyskusyjna. W sowieckich źródłach jest mowa o 5 000 jeńców wojennych zamordowanych w Ponarach.  Za działalność w podziemiu rozstrzelano tu grupę żon oficerów armii sowieckiej, które latem 1941 r. nie zdążyły wraz ze swoimi mężami wycofać się w głąb Związku Radzieckiego. W latach 1942–1943 przetrzymywano je w punktach koncentracyjnych na terenie Wilna. Wśród ofiar byli również wojownicy i łącznicy sowieckiego podziemia, zatrzymani i przywiezieni do Ponar z Litwy Wschodniej i Białorusi Zachodniej.

Mordy jeńców wojennych Armii Czerwonej różnej narodowości pod względem liczby ofiar stanowią drugie po Holokauście przestępstwo niemieckich nazistów na terenie okupowanej Litwy. Na Litwie ogółem zamordowano co najmniej 170 000 jeńców wojennych, przeważającą cześć – w 1941 r. w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Największe obozy koncentracyjne jeńców wojennych w tym regionie działały w Nowej Wilejce i Bezdanach.

Ponary. Upamiętnienie polskich ofiar.

Postawienie w 1990 r. krzyża w Ponarach upamiętniającego zamordowanych tu Polaków było symbolicznym spełnieniem pragnienia ks. Romualda Świrkowskiego, rozstrzelanego w Ponarach, które zapisał on na kartce wyrzuconej przez okno wiozącej go do Ponar ciężarówki. „Chciałbym, żeby w przyszłości w miejscu, w którym umrę, został ustawiony krzyż “. Postawienie symbolu pamięci, nawet skromnego było marzeniem wileńskich Polaków. Pierwszy symbol pamięci w Ponarach upamiętniający pomordowanych Polaków – drewniany krzyż oraz symboliczny nagrobek został postawiony jesienią 1990 r. z inicjatywy Wilnianki Heleny Pasierbskiej (1921–2010), członkini polskiego podziemia. 

W listopadzie 2000 r. w miejscu symbolu pamięci odsłonięto memoriał autorstwa polskiego architekta Jarosława Skrzypczyka. Na pomniku wykuto słowa w językach litewskim i polskim: „PAMIĘCI WIELU TYSIĘCY POLAKÓW / ZAMORDOWANYCH W PONARACH / W HOŁDZIE RODACY ZIEMI WILEŃSKIEJ. WIECZNY ODPOCZYNEK RACZ IM DAĆ/ PANIE, A ŚWIATŁOŚĆ WIEKUISTA NIECHAJ / IM ŚWIECI. AMEN.”

Za pomnikiem na tym samym postumencie stoi 7-metrowy metalowy krzyż. Pomnik otoczony jest murkiem z kamiennych bloczków. Po wewnętrznej stronie murku przymocowane są tablice z 348 nazwiskami pomordowanych w Ponarach członków polskiego podziemia. Na tablicach znajdujących się za pomnikiem jest napis w językach litewskim i polskim: „ŻOŁNIERZE ARMII KRAJOWEJ, POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO / POLSKA INTELIGENCJA I MŁODZIEŻ, / KTÓRZY ODDALI ŻYCIE ZA WOLNOŚĆ OJCZYSTEJ ZIEMI / CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. RZĄD RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ”.

W Ponarach w latach 1941–1944 Niemcy i litewscy kolaboranci zamordowali ponad 2000 Polaków. 

W okresie okupacji niemieckiej Polacy w Wilnie zabijani byli z przyczyn politycznych: jako członkowie organizacji podziemnych (Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), Armii Krajowej (AK)), ofiary łapanek ulicznych oraz zakładnicy. Polska inteligencja była na celowniku niemieckiego okupanta. Celem było zniszczenie najaktywniejszej politycznie i intelektualnie części narodu polskiego. W Ponarach rozstrzelano wielu współpracujących z podziemiem księży Polaków, gimnazjalistów, nauczycieli, harcerzy i innych patriotów. Dużo należącej do organizacji patriotycznych polskiej młodzieży rozstrzelano w maju 1942 r.

Ponary. Pierwszy pomnik upamiętniający Żydów oraz obecny sowiecki pomnik poświęcony ofiarom terroru faszystowskiego

W tym miejscu ze środków Żydów ocalonych z Holokaustu w maju 1948 r. zbudowano pierwszy pomnik ku czci pomordowanych Żydów z napisami w językach rosyjskim i jidysz. Napis na pomniku w języku jidysz mówił o tym, że pomnik poświęcono „Wiecznej pamięci świętych męczenników – Żydów z Wilna i innych miejscowości, którzy zginęli z rąk oprawców faszystów hitlerowców, wrogów ludzkości”. Dalej w tekście przytoczony był cytat z Biblii w języku hebrajskim: „Ich krew woła z ziemi. Bóg niech pomści tych świętych męczenników. Dn. 1 mies. Menachem Avo 5704 r. [01.07.1944]. Niech ich dusze zostaną wplecione w węzeł życia.”  Tekst w przekładzie na język rosyjski brzmiał inaczej: Wiecznej pamięci Żydów, którzy zginęli z rąk niemieckich faszystowskich morderców, najgorszych wrogów ludzkości. Lipiec 1941 – Lipiec 1944.” 

Projekt pomnika przygotował artysta Michaił Klein, napisy na pomniku – rabin Chaim Szifrin oraz Grigorij Kab, przewodniczący wileńskiej żydowskiej wspólnoty religijnej. W zaświadczeniu sowieckiej bezpieki napisane jest, że pomnik kosztował 70 000–80 000 rubli, z których 15 000 rubli zebrała żydowska wspólnota religijna, a resztę – inni członkowie wspólnoty. Napis o nacechowaniu religijnym w jidysz i po hebrajsku był nie do przyjęcia dla sowieckich cenzorów i bezpieki, tak samo jak to, że napisy w różnych językach się różnią. Uznano to za wyraz nielojalności oraz nacjonalizmu Żydów. Władze komunistycznie nie pozwoliły na uroczyste odsłonięcie pomnika, mimo że wspólnota żydowska planowała to zrobić podczas Jom Kipur. W 1952 roku pomnik żydowski usunięto. 

Zamiast usuniętego upamiętnienia w ramach zainicjowanej przez Kreml w latach 1948–1952 kampanii antysemickiej, postawiono sowiecki obelisk z napisem „Ofiarom faszystowskiego terroru”, który odzwierciedlał politykę pamięci przyjętą przez państwo sowieckie, niwelującą różnice między wszystkimi ofiarami reżimu nazistowskiego, określając je ogólnie mianem „obywateli radzieckich”, „ludzi radzieckich”, „pokojowych mieszkańców”, „mieszkańców Litwy”, „mężczyzn, kobiet i dzieci”.

Obelisk ten jest najstarszym symbolem pamięci na terenie miejsca zbrodni w Ponarach. Przy nim odbywają się 8 maja obchody rocznicy końca II wojny światowej, jak również 2 sierpnia w dniu pamięci o zagładzie Romów.

Ponary. Upamiętnienie ludności żydowskiej.

Pomnik upamiętniający Żydów pomordowanych w Ponarach został odsłonięty 20 czerwca 1991 r. w ramach obchodów 50 rocznicy wybuchu wojny między Niemcami i Związkiem Radzieckim oraz początku Holokaustu. Pomnik stworzony ku czci Żydów przez architekta Jaunutisa Makariūnasa przypomina kształtem dawny pomnik, zburzony przez Sowietów w okresie 1949–1952, podczas prowadzonej stalinowskiej kampanii antysemickiej. W części fasadowej granitowego pomnika wyryto napis w językach hebrajskim i jidysz. Po drugiej stronie pomnika znajduje się napis w językach litewskim, angielskim i rosyjskim: „WIECZNA PAMIĘĆ 70 TYSIĄCOM ŻYDÓW Z WILNA I OKOLIC, ZAMORDOWANYM I SPALONYM TUTAJ W PONARACH PRZEZ NAZISTOWSKICH OPRAWCÓW I ICH POMOCNIKÓW”.

Masowe mordy w Ponarach wykonywał tak zwany Wileński Oddział Specjalny SD, podlegający niemieckiej bezpiece. Po raz pierwszy w dokumentach odnotowano go 15 lipca 1941 r. Na początku ten oddział litewskiej policji pomocniczej liczył około 100 członków, noszących odzież cywilną i białe opaski. Jesienią 1941 r., po dużych akcjach egzekucyjnych, liczba członków oddziału została zmniejszona do 40. W 1942 r. wydano im mundury SD. Pierwszymi organizatorami jednostki byli chorąży Petras Jakubka oraz porucznik Mečys Butkus. Od 23 lipca 1941 r. kierownictwo oddziału objął porucznik Juozas Šidlauskas, a po nim porucznik Balys Norvaiša, chociaż faktycznie szefem oddziału był podoficer SS Martin Weiss.

W Ponarach zamordowano 50 000–70 000 osób, wśród nich najwięcej Żydów z Wilna i Wileńszczyzny. Z istniejącej przed wojną wileńskiej społeczności żydowskiej liczącej 54 000–57 000 osób, ocalało około 6000 osób.

Latem i jesienią 1941 r. ludzie z ulic Wilna i getta albo więzienia na Łukiszkach byli pędzeni do Ponar głównie na piechotę, jak również więzieni ciężarówkami. Na terenie miejsca masowych mordów kazano im usiąść na ziemi, następnie w niewielkich grupach odprowadzano do dołów i rozstrzeliwano. Część ofiar była wpędzana do dołów. Największe akcje zagłady Żydów przeprowadzono we wrześniu–listopadzie 1941 r., podczas nich rozstrzelano 33 000 wileńskich Żydów.

W latach 1942–1943 ludzi mordowano w Ponarach głównie w mniejszych grupkach, za wyjątkiem zagłady więźniów getta Litwy Wschodniej 5 kwietnia 1943 r., przywiezionych do Ponar pociągami. Część tych ludzi zastrzelono na terenie kolejowym albo w miejscowości Ponary podczas próby ucieczki, innych odprowadzono do dołów i tam rozstrzelano. Ostatniego mordu Żydów dokonano w Ponarach 3 lipca 1944 r.

Ponary. Pomnik ku czci żołnierzy Litewskiego Oddziału Lokalnego

Pomnik w Ponarach upamiętnia 86 litewskich żołnierzy-ochotników rozstrzelanych przez niemieckie oddziały SS w maju 1944 roku. Monument powstał w 2004 roku z inicjatywy litewskiego Ministerstwa Obrony Narodowej oraz związku weteranów tej jednostki.

W lutym 1944 roku generał Povilas Plechavičius rozpoczął formowanie Litewskiego Oddziału Lokalnego za zgodą niemieckich władz policyjnych i SS. Głównym zadaniem nowej formacji miała być walka z partyzantką sowiecką oraz polską na terenach Litwy Wschodniej. Choć planowano utworzenie 20 batalionów, ostatecznie udało się sformować 13 jednostek liczących po 750 żołnierzy. Litwini angażujący się w te oddziały liczyli na to, że staną się one fundamentem dla przyszłego, niepodległego wojska litewskiego. Wiosną 1944 roku siedem batalionów przeniesiono w rejon Litwy Wschodniej, gdzie silną pozycję posiadała polska Armia Krajowa. Litewskie bataliony były słabo wyszkolone, marnie uzbrojone oraz rozproszone na zbyt dużym obszarze, przez co poniosły dotkliwe porażki. 

W maju 1944 roku Niemcy nakazali generałowi Plechavičiusowi przekazanie dowództwa nad oddziałami strukturom SS Ostland. Planowano także zmianę nazwy formacji oraz wprowadzenie niemieckich mundurów policyjnych SS. Po odmowie wykonania tych rozkazów, generał Plechavičius oraz szef jego sztabu zostali natychmiast aresztowani przez Niemców. Konsekwencją oporu Litwinów było uwięzienie 52 oficerów w obozie Salaspils, wywiezienie kolejnych 106 wojskowych do obozu Stutthof, 983 wojskowych do niemieckiego obozu koncentracyjnego Oldenburg, a 3500 wywieziono do służby obrony przeciwlotniczej w Niemczech. Natomiast 86 litewskich żołnierzy rozstrzelano w Ponarach i Mariampolu.

Geograficzne centrum Europy na Litwie

Geograficzne centrum Europy według obliczeń francuskich naukowców z 1989 roku znajduje się na Litwie. Dokładny punkt zlokalizowano w pobliżu wsi Girija, około 26 kilometrów na północ od Wilna. W miejscu tym powstał specjalny rezerwat geomorfologiczny, który przyciąga turystów z całego świata. Centralny punkt wyznacza tam monumentalny biały granitowy filar zwieńczony koroną z gwiazd Unii Europejskiej. Na miejscu turyści mogą otrzymać oficjalny certyfikat potwierdzający odwiedzenie samego środka kontynentu. Choć kilka innych krajów również rości sobie prawa do tego tytułu, to litewskie centrum jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych.

Muzeum Diecezjalne im. Jana Pawła II w Drohiczynie

Muzeum Diecezjalne im. Jana Pawła II w Drohiczynie znajduje się na dolnej kondygnacji zabytkowego gmachu dawnego klasztoru franciszkańskiego. W placówce wydzielono 12 pomieszczeń wystawowych. Wśród licznych eksponatów znajduje się ponad 100 zabytkowych szat liturgicznych oraz około 300 naczyń cynowych. 

Choć brakuje tu dzieł powszechnie znanych artystów, kolekcja ta stanowi pod względem historycznym jeden z najbogatszych zbiorów w tej części kraju. Do unikalnych obiektów należą między innymi monstrancja obozowa, stuła z sowieckiego łagru oraz metryka chrztu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Prezentowane pamiątki i związane z nimi postacie pozwalają odwiedzającym odkryć niezwykle bogate dziedzictwo kultury duchowej Kościoła i Narodu.