Ponary. Pomniki upamiętniające żydowskie ofiary obozów pracy przymusowej w Wilnie.

Pomnik upamiętniający więźniów założonych przez Niemców obozów pracy przymusowej HKP (niem. Heereskraftfahrpark /Ost/ 562) i „Kailis” oraz lekarzy wileńskiego szpitala wojskowego pochodzenia żydowskiego, pomordowanych w Ponarach w dn. 2–3 lipca 1944 r. Na pomniku wykuty jest napis w językach litewskim, hebrajskim i jidysz: „W TYM WĄWOZIE ZNAJDUJĄ SIĘ SZCZĄTKI WILEŃSKICH ŻYDÓW WIĘZIONYCH PRZEZ NAZISTÓW W OBOZACH FABRYKI „KAILIS” HKP, ORAZ SZPITALA WOJSKOWEGO ROZSTRZELANYCH.

Heereskraftfahrpark /Ost/ 562 HKP

Pod koniec sierpnia – na początku września 1943 r., przed likwidacją wileńskiego getta, w mieście założono kilka niemieckich obozów pracy przymusowej. Jeden z nich znajdował się przy ul. Subocz 37, gdzie do 2 pięciopiętrowych domów przeniesiono kilkuset Żydów specjalistów wraz z rodzinami, pracujących dotąd w warsztatach techniki wojskowej HKP. Mężczyźni pracowali jako ślusarze, mechanicy, blacharze, szklarze, kobiety były zatrudnione w szwalniach, gdzie naprawiały niemieckie mundury. W styczniu 1944 r. w HKP więziono 1238 osób, w tym 213 dzieci. Większość dzieci i osób niezdolnych do pracy została zamordowana 27 marca 1944 r. podczas akcji dziecięcej. Warsztatami samochodowymi kierował oficer Wermachtu Karl Plagge, który 1 lipca 1944 r., tuż przed likwidacją obozu, uprzedził więźniów o zagrażającej likwidacji obozu pracy przymusowej. W ten sposób udało się uratować do 200 Żydów więźniów HKP, jednak około 500 zostało rozstrzelanych w Ponarach.

„Kailis”

Niemiecki obóz pracy przymusowej „Kailis” w Wilnie działał od pierwszych dni okupacji niemieckiej. Bloki pracy tego obozu od października 1941 r. znajdowały się w lokalach przedwojennej fabryki „Elektrit”. W tym okresie w fabryce pracowało około 500 robotników, wraz z rodzinami ich liczba wynosiła 800–1000 osób. We wrześniu 1943 r., po likwidacji wileńskiego getta, w tych obozach nielegalnie ukrywali się Żydzi ocaleni z likwidacji. W sierpniu 1943 r. w obozie pracy „Kailis” było więzionych oraz przymusowo pracowało 1250 wileńskich Żydów, którzy produkowali oraz naprawiali zimową odzież dla Wermachtu. Po likwidacji wileńskiego getta, w blokach mieszkalnych tego obozu pracy przymusowej nielegalnie mieszkało około 600 dodatkowych osób. 

Pracownicy wspomnianych dwóch obozów pracy przymusowej zostali rozstrzelani 3 lipca 1944 r. w Ponarach. Liczba ofiar wynosiła 2000–2500 osób narodowości żydowskiej.

Pomnik lekarza Hilarisa Feigusa został postawiony w 2000 r. Na pomniku znajduje się tablica z napisem: „TU SPOCZYWA DR / HILARIS FEIGUS / (1988–1944) JAKO JEDYNY / ZE 100 000 OFIAR / PONARSKICH MAJĄCY WŁASNY GRÓB”. H. Feigusa w jednym z dołów z rozstrzelanymi zidentyfikował Salomon Golas, członek grupy spalaczy, któremu udało się uciec z Ponar. Golas wskakuje do dołu, ogląda ciała, próbuje odgadnąć kim są i skąd. Wyjaśnia mi, że rozpoznał ludzi z obozów pracy „Kailis”, HKP. Nagle krzyczy, że znalazł ciało doktora Feigusa. I rzeczywiście – rozpoznaliśmy znanego wileńskiego lekarza, którego rozstrzelano na kilka tygodni przed wkroczeniem do miasta Armii Czerwonej. (A. Suckewer, Z wileńskiego getta). H. Feigus był lekarzem w obozie pracy „Kailis”, został rozstrzelany w pierwszych dniach lipca 1944 r. podczas likwidacji więźniów obozów pracy przymusowej „Kailis” i HKP.